Veel van de opmerkingen over mijn artikelen gaan over de vraag hoe de ethische en maatschappelijke visies op het bedrijfsleven zich verhouden tot winst. Is niet de eerste verantwoordelijkheid van bedrijven dat ze winst maken, omdat ze dat verplicht zijn aan hun kapitaalverschaffers maar ook voor de economische groei in de samenleving? En leidt alle gepraat over maatschappelijke verantwoordelijkheid niet af van een effectieve en vooral efficiënte bedrijfsvoering? Een reactie in drie punten.

In de eerste plaats zou ik willen opmerken dat de spanning vooral op korte- en in mindere mate op middellange termijn zit. Op de lange termijn zijn het lot van de samenleving en het bedrijfsleven in grote mate verbonden. Ik vind het zelf verhelderend om de samenleving te zien als een set van actoren die qua lot met elkaar verbonden zijn. In veel gevallen zal het zowel mogelijk zijn dat de overheid als ook het bedrijfleven een maatschappelijk probleem oppakt. In het geval dat de overheid een probleem oppakt is het realistisch dat het bedrijfleven daar de indirecte gevolgen van merkt, bijvoorbeeld door belastingmaatregelen of beperkende regelgeving. De vraag is dus niet zo zeer of problemen wel of niet relevant zijn voor het bedrijfsleven, maar meer of je denkt dat de overheid dan wel het bedrijfsleven de beste oplossing voor het probleem kunnen bewerkstelligen. (goede artikelen over dit punt zijn o.a.: “Strategy & society” en “The competitive advantage of corporate philantropy” van Michael Porter)

Hier moet wel de nuance bij worden gemaakt dat dit vooral op de langere termijn geld. Op de korte termijn staan belangen vaak tegenover elkaar en is het vaak slimmer om je te richten alleen op je directe eigenbelang (puur vanuit winst geredeneerd dan). Daar moet aan toe gevoegd worden dat verschuivingen op de kapitaalmarkt, prestatie indicatoren, bonussen en promotie in het bedrijfsleven vaak worden gedreven door korte termijn resultaten. Hier valt dus nog veel te verbeteren wat mij betreft en dat pleit ook voor mensen in de top van het bedrijfsleven die het lef hebben om hun koers te varen op de lange termijn belangen van het bedrijf.

Een tweede aspect waar ik op wil wijzen is dat er zeker wel mogelijkheden zijn om meer “verantwoorde” producten aan te bieden, zonder dat dit ten koste gaat van de winstgevendheid. Het is goed om allereerst op te merken dat we vandaag de dag niet veel situaties meer tegenkomen die lijken op wat de klassieke economische theorie volledige concurrentie noemt. Eerder zien we een marktsituatie met een klein aantal grote spelers die elkaar beconcurreren op een combinatie van kwaliteit en kosten en een groot aantal kleinere spelers die zich effectief hebben gedifferentieerd. Juist als je je duurzaam weet te differentiëren door een niche aan te boren, heb je vaak duurzame winstgevendheid. Ik zou willen bepleiten dat er nog een boel latente vraag aanwezig is rondom maatschappelijke verantwoordelijkheid. Simpelweg vanwege het feit dat veel markten wat betreft eerlijkheid en verantwoordelijkheid nog een gebrek hebben aan transparantie en alternatieven. Juist door het creëren van transparantie en alternatieven kan je in mijn ogen winstgevende niches creëren. Iemand voerde aan dat je hierdoor het gemiddelde van de klantwensen van de overgebleven markt minder “verantwoord” maakt. Hierdoor zou het effect dus netto nog wel eens negatief kunnen zijn. Ik denk echter dat dit niet rekening houdt met het feit dat er nu latente vraag is, die pas tot uiting komt op het moment dat de markt transparant is en er realistische alternatieven aanwezig zijn (een meer uitgebreide onderbouwing vind je in: “Market imperfections, opportunity and sustainable entrepreneurship”)

Een laatste aspect wat vaak wordt aangevoerd ten faveure van winst als hoogste doel, is dan een eenduidig doel focus en daardoor efficiëntie creëert. Maatschappelijke verantwoordelijkheid kan inderdaad een excuus worden voor inefficiënte bedrijfsvoering. Ik zou willen betogen dat een beperkte set duidelijke en meetbare prestatie indicatoren belangrijk is voor een doelmatige bedrijfsvoering. Ik denk alleen dat als de bedrijfsvoering alleen op winst gericht is, je uiteindelijk ineffectieve keuzes maakt. Wat wel een feit uit de praktijk is, is dat de meeste mensen maar in een beperkt aantal doelen kan denken, maar dit kan binnen een organisatie worden ondervangen door verschillende afdelingen met verschillende verantwoordelijkheden. Daarnaast denk ik wel dat er nog een lange weg te gaan is om de belangen van verschillende stakeholders een goede plek te geven in de prestatie indicatoren. Ondanks dat veel bedrijven, naar model van de balanced scorecard, wel een diversiteit hebben aan prestatie indicatoren, prevaleren toch nog vaak de financiële indicatoren in de besluitvorming, omdat ze het meest direct tot resultaten leiden.

Al het voorgaande laat onverlet dat winst nodig is voor de continuïteit van het bedrijf en een goede indicator kan zijn van de effectiviteit van de bedrijfsvoering. Echter het maken van winst en het realiseren van maatschappelijk doelen gaat in mijn ogen prima samen, sterker nog, ik denk dat bedrijven die hier oog voor hebben op de lange termijn meer succesvol kunnen zijn.